Tüm yazılar
Göç Psikolojisi6 dk okuma

Göç Etmek Neyi Değiştirir?

Göç aynı anda beş temel boyutu dönüştürür: beden, zihin, ruh, (eko)sistem ve gündelik gerçeklikler. Her birini anlamak, geçiş sürecini yönetmeyi kolaylaştırır.

Kısa cevap: ''Her şeyi''

Bu fotoğraf yazar tarafından çekildi.

Iain Chambers, Göç, Kültür, Kimlik kitabında göçü kalıcı bir varoluş biçimi olarak tarif ediyor.

Göç etmek, iki dünya arasında bir sınırın üstünde yaşamayı öğrenmektir. Bu sınır dışarıda, haritada değildir; kişinin dilinden, inancından, müziğinden, giyiminden, görünüşünden ve gündelik hayatından geçer. Yani göçmen sınırı geçip bir yere varmaz; sınırı kendi içinde taşımaya devam eder.

Bu konumun belirleyici özelliği ikili bir aidiyettir: başka yerden gelen kişi, bulunduğu yerin hem içindedir hem dışında; “buralı” sayılmaz ama artık tam olarak “oralı” da değildir. Bu, kaybedilmiş bir aidiyetten çok, iki tarafa da aynı anda ait olma hâlidir.

Chambers bu hâli olumsuz bir kopuş olarak değil, bir kesişim noktası olarak düşünür. Göçmen, farklı tarihlerin ve hafızaların çakıştığı yerde yaşar. Taşıdığı geçmiş önce çözülür ve dağılır; ancak bu dağılma bir yok oluş değildir. Yol boyunca o parçalar yeniden bir araya gelir ve daha geniş, karmaşık bir düzene “tercüme edilir”. Kimlik böylece sabit olmaktan çıkıp sürekli yeniden kurulan, hareket hâlinde bir şeye dönüşür.

İşte göçle gelen bu dönüşüm aşağıdaki modelde önerildiği gibi, hayatımızın 5'lisi değişir. Beden, ruh, (eko)sistem, grup ve gündelik gerçeklikler.

Bu yazıda, 5 alanda nelerin değiştiği, doğrudan süreci deneyimleyen kişiler üzerinden anlatıyor olacağım.

Beş Değişim Modeli

Anczyk ve Grzymała-Moszczyńska göçü belirli bir uzay-zaman boyutu olarak tanımlar ve bu değişimleri beş alanda toplayan bir model önermiştir. Benim bu modelde en sevdiğim taraf, modelle Taoizm arasında bir bağ kurmaları. 5 aşama da bir tesadüf değil. Taoizm'deki “Beş Evre” öğretisine küçük bir gönderme var.

1. Beden

Göç bedensel bir deneyimdir; göç edenler yalnızca insan değil, aynı zamanda organizmadır.

Amerika'da yaşayan Maya kökenli çocuklar Guatemala’dakilerden ortalama 11 cm daha uzundur. Bu örnek göçün beden üzerindeki en çarpıcı etkilerinden biridir. İklim değişikliği de kişiyi belirli hastalıklara açık hâle getirebilir: İngiltere’deki Hint ve Pakistanlı göçmen çocuklarda raşitizm gibi hastalıklar, yetişkinlerde osteomalazi hastalığı daha sık görülür. Bunun nedeni hem cilt pigmentasyonu ve azalan güneş ışığı, hem de beslenme kültürüdür.

2. Ruh

Göç ettiğinizde, ruh haliniz tamamen değişir. Olumlu, olumsuz, hatta pek çok karmaşık duygu bir arada hissedilir. Türkiye'den Kuzey Avrupa ülkelerine göçmüş pek çok göçmen, hava durumunun sadece bedeni değil aynı zamanda ruh ve davranışları üzerinde ciddi bir etkiye sahip olduğunu söylüyor. Tallin, Estonya'ya Antalya'dan göçmüş bir danışanım, kendini hiç olmadığı kadar bohem, içe kapanık, ruh halini 'kara bulutlarla kaplı' olarak tanımlıyor. Oysa göç öncesi, içindeki bulutları hep masmavi gökyüzünde yükselen bembeyaz 'pofidik' bulutlara benzetiyor.

3. (Eko)sistem

Göç sonrası, bağlam değişir. Bağlam aslında bizi çevreleyen her şeydir. Kaldırımlardan, çevrili olduğumuz kurallara, ilişkilendiğimiz her detay. Kamu kurumunda karşılaştığınız görevlinin duruşundan, yolda yürürken kimin kime yol vereceği kuralından, marketlerin saat kaça kadar açık olduğuna kadar her şeyi kapsar.

Göç edildiği an'da kültür, siyaset, toplum ve sosyal mekân gibi insani unsurlar değişir. Genelde göç deyince, herkesin zihninde kıta değiştirmek her şeyi bambaşka olan bir ülkeye göçmek geliyor oysa bir şehir değiştirmek de ekosistemi dönüştürür.

Yazarlar “Sistem” sözcüğü bilinçli olarak seçmiştir. Çünkü sistem kelimesi, göç durumunun karmaşıklığına işaret eder. Sistemin değişmesi, göçmenin bedenini ve zihnini oldukça radikal biçimde yepyeni koşullar bütününe taşır.

Araştırmalar ilginç bir şey gösteriyor, göçmenler arasında ruhsal olarak en iyi durumda olanların kimler olduğuna bakılmış. Birincisi, yeni ülkenin kültürüne iyice uyum sağlamış olanlar. İkincisi, yeni kültüre pek uyum sağlamamış ama kendi hemşehrileriyle, kendi topluluğu içinde yaşayanlar. Yani adapte olmamış ama kendi topluluğu içerisinde ilişkilerini yani sistemini devam ettirenler.

En zorlananlar ise iki arada kalanlar; ne yeni ülkeye tutunabilmiş ne de kendi topluluğuna bağlı kalmış olanlar. Arafta olanlar en çok zorlanan grup olarak belirlenmiş.

Yani insanın ruhsal dengesi için önemli olan “hangi” sisteme ait olduğu değil, “bir” sisteme ait olması. Kişinin kendini bir yere ait hissetmesi, hayatını anlamlandıracağı bir çerçevenin olması gerekiyor.

Örneğin, Almanya’ya göçmüş iki Türk göçmen düşünün. Biri Almancayı iyi öğrenmiş, Alman arkadaşları var, oradaki hayatı benimsemiş. Diğeri Almanca bilmiyor ve Türk mahallesinde yaşıyor, Türk bakkalından alışveriş yapıyor, akşamları Türk kahvesinde oturuyor. İkisi de ruhsal olarak sistemiyle varolabiliyor. Çünkü ikisinin de ayağını bastığı bir zemin var.

Asıl zorlanan, Türk mahallesinden uzak bir yerde tek başına yaşayan, Almancası da yetmeyen üçüncü kişi: onun tutunacağı bir sistem yok. Elbette her zaman böyle olacak diye bir koşul yok. Bahsedilen ilk iki gruptaki göçmenler de başka zorluklar yaşamaya devam ediyor.

4. Grup ve Kişilerarası İlişkiler

Göç, bireyin sosyal grup aidiyetini değiştirir. Kabul eden toplum kişiyi “göçmen”, çocuklarını “göçmen kökenli” olarak etiketler; bu etiketler kültüre göre değişir. Almanya’ya giden Türkler “gastarbeiter”dir, ama İskandinavya’ya giden Almanlar öyle anılmaz; ABD’deki Meksikalı “göçmen”, yurt dışına giden Amerikalı “expat”tır. Etiketler, tanımlar değişir.

Sosyal etiketler kişisel kimliği etkiler; kimlik latince, identitas kelimesinden gelir. Yani “aynı olma”. İşte bu etiketlerin tamamı, grup aidiyetiyle ilgilidir. Göç edildiğinde de grup aidiyeti değişiyor. Grup değişimi “ben kiminle aynıyım?” sorusunu ve kimliğin yeniden müzakeresini gündeme getirir.

Göç birden fazla aidiyeti aynı anda değiştirir: büyük çoğunluğu Katolik olan Polonya’dan Norveç’e giden biri yalnızca göçmen değil, aynı zamanda dinî azınlık olur.

Yeni gerçeklik, grup ilişkileri için yeni kurallar da getirebilir. Göç hem kültürlerarası iletişimi hem de yakın (aile, arkadaş) ve uzak (komşu, memur, öğretmen, doktor) kişisel ilişkileri değiştirir.

Bir gruba aidiyet, sosyal kimlikler, dış grup algısı biz sosyal psikologların en sevdiği konulardan olmasıyla, özel ve yeni yazılarda ele alacağımız konulardan. Şimdilik, gruplararası ilişkilerin en başta, fiziksel ayrılık ve yeni gruplarla tanışmanın göç sürecinin en kritik beş parçasından biri olduğunu söylemek yeterli.

5. Gündelik Gerçeklik

Gündelik gerçekliğin değişmesi, yazarlara göre en önemli bileşendir. Çünkü beden, ruh, davranış, sistem, bu değişimlerin hepsi, bireyin günlük deneyiminde birleşir.

2015 sonbaharında Finlandiya’daki Iraklı bir göçmenin “Finlandiya’dan nefret ediyorum, çok soğuk, çay yok, restoran yok, sokakta kimse yok” sözleri medyada dolaşmıştı. Göç karşıtları bunu argüman olarak kullandı, ama anlamadıkları şey şuydu: çay göçmenin hayatında gündelik gerçekliğin en önemli bileşenlerinden biridir; bir ritüelin, tadın, kokunun, sohbetin ve ilişkinin yerine geçen bir parçadır.

O yüzden göç eden kişilerin, göçmenlik öncesinde çok da önemsemedikleri bazı kültürel detayların, göç sonrasında belirginleştiğine şahit oluruz. Örneğin mutfak belki de en çarpıcı örnek olabilir. Türkiye’de haftada bir bile yapmadığı mantıyı, sarmayı ya da baklavayı göç sonrasında bayramlarda ve misafir ağırlarken mutlaka sofraya koyan, hatta komşulara “bizim kültürümüzden” diye ikram eden pek çok kişi vardır. Yemek, göçmen için anavatanla kurulan en somut ve en gündelik bağ olabilir.

İnsanı gündelik gerçekliğinden yoksun bırakmak, gününü çekilmez hâle getirmektir. Bu modeli öneren araştırmacılardan Adam, Suriyeli mültecilerin İsveç'te yaşadıkları deneyimi de betimlemiş. İsveç'in gri ve soğuk bir havası var, mülteciler yalnızca geldikleri ülkede yabancılık çekmiyor aynı zamanda iklime, soğuğa, donukluğa karşı da şaşırıyor. Çünkü Suriyeliler, hayatın sokakta, sıcak, canlı bir şekilde akmasına alışık. Kişinin günlük gerçekliğinin ne denli radikal şekilde değiştiğinin önemli bir örneği. Antalya'dan Dublin'e göçen kişi de benzer bir şey diyor; her şey çok soğuk, gri ve ıslak. Canlı hissetmiyorum. Çevresel koşullar gündelik yaşamı yeniden kurma ve kontrolü geri kazanma çabasını doğrudan etkiliyor. Göçmenlerin “normal bir hayat” kurma isteği, aslında gündelik rutine duyulan temel insani arzunun ifadesidir. Normal diye tanımladıkları, aslında bildikleri tanıdıkları o eskiye duyulan özlemi ifade ediyor.

AnteoCare'de, sıklıkla bu modeli merkeze koyuyoruz. Çünkü göçebelerin, göçmenin dijital göçmenin, expatın, sığınmacının, mültecinin, hangi isimle tanımlarsanız tanımlayın; göçle birlikte yaşanan 5 değişim hayatının her alanına sirayet ediyor. Bireyi yaşadığı gerçeklikten, kültürden, yaşadığı ayrımcılıktan, bağlamından (konteksinden) ayrı değerlendirmenin imkânsız olduğunu biliyoruz.

Kaynaklar

Anczyk, A. & Grzymała-Moszczyńska, H. (2021). The Psychology of Migration: Facing Cultural and Religious Diversity. Leiden/Boston: Brill, s. 16–20.

Chambers, I. (2005). Göç, Kültür, Kimlik (İ. Türkmen & M. Beşikçi, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları. (Özgün eser 1994.)