Ekranın öteki tarafı
Daha önce çevrimiçi seansa girmiş danışanlar hatırlayacaktır. Kamerayı açmadan önce bir tereddüt oluşur. "Beni gerçekten görebilecek mi? Sustuğumda o sessizlik ekranda da hissedilir mi? Yoksa bu, terapinin ucuz bir kopyası mı?"
Bu soru pandemiyle birlikte milyonlarca insanın sorusu oldu. Bugün ise artık bir zorunluluk değil, bir tercih. Küçük bir şehirde yaşayıp büyük şehirdeki bir terapistle çalışmak, yurt dışındayken kendi dilinde terapi almak, bir çocuğu uyuttuktan sonra evden çıkmadan seansa girmek mümkün. Peki bu kolaylığın bir bedeli var mı? Araştırmalar yirmi yıldır tam olarak bunu ölçüyor.
Özet: yüz yüzeyle benzer sonuçlar
Video görüşmesiyle gerçekleşen 47 karşılaştırmalı çalışmayı toplayan bir meta-analizde videoyla yapılan terapi, terapi almamış bekleme listesindeki grubun esenliğine göre belirgin biçimde iyi, yüz yüze terapiden ise ayırt edilemez bulundu (Fernandez ve ark., 2021). 4.336 danışanı kapsayan başka bir meta-analiz de aynı sonuca vardı: video görüşmeyle verilen hizmetler, yüz yüze olanlarla büyük ölçüde eşdeğer (Batastini ve ark., 2021).
Özetle: terapinin işe yarayıp yaramadığını belirleyen şey ekran değil, ekranın iki tarafında ne yapıldığı.
ACT ekrandan nasıl mümkün?
Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT), belirtileri yok etmeyi değil, zor düşünce ve duygularla ilişkiyi değiştirmeyi hedefler: onları kontrol etmeye ya da onlardan kaçmaya çalışmak yerine onlara yer açmak ve değerlerin yönünde adım atmayı kapsayan pek çok egzersizin olduğu davranışçı bir terapidir. ACT altı beceri üzerinden çalışılır: kabul, düşüncelerden ayrışma, şimdiki anla temas, gözlemleyen benlik, değerler ve kararlı eylem.
Bu yapının iki özelliği onu online biçime uygun kılıyor. Birincisi, becerilerin her biri ayrı bir modül olarak anlatılıp uygulanabiliyor; bu yüzden ACT, web ve mobil programlara en sık dönüştürülen yaklaşımlardan biri oldu (Klimczak ve ark., 2023). İkincisi, ACT'ın asıl malzemesi seans odasında değil, danışanın hayatında: mindfulness egzersizleri, değer yönünde atılan küçük adımlar, zor duyguyla kalma denemeleri. Bunların hepsi seans dışında, kişinin kendi ortamında yapılır.
Hatta ekran, danışanın davranışsal boyutunu çalışmayı bazen daha da kolaylaştırır. Örneğin, panik hissettiği mutfakta oturan danışanla o mutfakta çalışmak mümkün olur. Kabul ve adanmışlık terapisindeki en önemli bileşenlerden birisi, danışanı kendi bağlamında değerlendirmektir. Ev ya da güvende hissedilen bir ortamdan bağlanıldığında, terapinin akışı bozulmaz aksine egzersizleri güçlendirecek örnekler daha kolay bulunur.
Araştırmalar ne diyor?
Online ACT üzerine son on yılda yüzlerce çalışma yayımlandı. Aşağıda derlediğimiz çalışmalar, online ACT'ın kimlerle ve neye iyi geldiğiyle ilgili bulgular.
Ekranda göz göze olmak
ACT eğitimlerinde sık tekrarlanan bir cümle var: terapi "göz göze, diz dize" olur. Her şey odada, o an, iki kişi arasında yaşanır. Peki terapist danışan ilişkisi ekranda mümkün mü?
Araştırmalar şaşırtıcı bir şey söylüyor. Danışan ve terapist arasındaki bağ (terapötik ittifak) video görüşmede de kuruluyor. 18 çalışmayı birleştiren bir meta-analiz, hem danışanların hem terapistlerin ittifak puanlarında yüz yüze ile video görüşmeleri arasında anlamlı fark bulamadı (Seuling ve ark., 2024). Daha eski bir derleme ittifakın videoda biraz daha zayıf ölçüldüğünü, ama sonuçların yine de aynı derecede iyi olduğunu göstermişti (Norwood ve ark., 2018). Yani bağ ekran olduğu ortamda daha yavaş kuruluyor, kurulduktan sonra ise etkililik olarak fark çıkmıyor.
Uygulamada ise ACT'ın deneyimsel tarafı ekranda farklı bir dikkat istiyor. Yüz yüze seansta terapistin fark ettiği şeyler (yutkunma, bakışı kaçırma, elin titremesi) küçük bir karede daha zor görünür. Bu yüzden online çalışan ACT terapistleri genellikle bedene daha sık soru sorar ("şu an vücudunda ne oluyor?"), Sessizlikleri daha bilinçli tutar ve egzersizleri danışanın bulunduğu ortama uyarlar. Ekran bir engel değil; aksine danışanın bulunduğu ortamın kullanılabileceği egzersizler için bir fırsata dönüşebilir.
Kanıtın Sınırları
Yapılan çalışmaların elbette sınırlılıkları var. Öncelikle, kabul ve adanmışlık terapisi (ACT), kişiyi kendi bağlamında, kültüründe ve anlam dünyasında değerlendirdiği için, belirli kişilerle yapılan çalışmalara bakarak doğrudan bir sonuca ulaşılamaz.
Çalışmaların çoğu online ACT'ı bekleme listesiyle, yani hiçbir şey yapmamakla karşılaştırıyor. Başka bir online programla kıyaslandığında fark küçülüyor: 53 çalışmayı birleştiren meta-analizde aktif kontrollere karşı anlamlı üstünlük yalnızca psikolojik esneklikte görüldü ve izlemde bu fark da kayboldu (Klimczak ve ark., 2023). Yani online ACT işe yarıyor; ama "diğer online yaklaşımlardan daha iyi" demek için henüz erken.
Kaynaklar
Batastini, A. B., Paprzycki, P., Jones, A. C. T., & MacLean, N. (2021). Are videoconferenced mental and behavioral health services just as good as in-person? A meta-analysis of a fast-growing practice. Clinical Psychology Review, 83, 101944. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2020.101944
Brown, M., Glendenning, A., Hoon, A. E., & John, A. (2016). Effectiveness of web-delivered acceptance and commitment therapy in relation to mental health and well-being: A systematic review and meta-analysis. Journal of Medical Internet Research, 18(8), e221. https://doi.org/10.2196/jmir.6200
Fernandez, E., Woldgabreal, Y., Day, A., Pham, T., Gleich, B., & Aboujaoude, E. (2021). Live psychotherapy by video versus in-person: A meta-analysis of efficacy and its relationship to types and targets of treatment. Clinical Psychology & Psychotherapy, 28(6), 1535–1549. https://doi.org/10.1002/cpp.2594
Guiomar, R., Trindade, I. A., Carvalho, S. A., Menezes, P., Patrão, B., Nogueira, M. R., Lapa, T., Duarte, J., Pinto-Gouveia, J., & Castilho, P. (2022). Usability study of the iACTwithPain platform: An online acceptance and commitment therapy and compassion-based intervention for chronic pain. Frontiers in Psychology, 13, 848590. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2022.848590
Hedman-Lagerlöf, E., Carlbring, P., Svärdman, F., Riper, H., Cuijpers, P., & Andersson, G. (2023). Therapist-supported Internet-based cognitive behaviour therapy yields similar effects as face-to-face therapy for psychiatric and somatic disorders: An updated systematic review and meta-analysis. World Psychiatry, 22(2), 305–314. https://doi.org/10.1002/wps.21088
Klimczak, K. S., San Miguel, G. G., Mukasa, M. N., Twohig, M. P., & Levin, M. E. (2023). A systematic review and meta-analysis of self-guided online acceptance and commitment therapy as a transdiagnostic self-help intervention. Cognitive Behaviour Therapy, 52(3), 269–294. https://doi.org/10.1080/16506073.2023.2178498
Lampinen, V. S., Kämper, E., Balla, V. R., Katajavuori, N., & Asikainen, H. (2026). The effectiveness of online acceptance and commitment therapy-based interventions on depression, burnout, anxiety and stress in occupational contexts: A systematic narrative review. Internet Interventions, 43, 100909. https://doi.org/10.1016/j.invent.2026.100909
Norwood, C., Moghaddam, N. G., Malins, S., & Sabin-Farrell, R. (2018). Working alliance and outcome effectiveness in videoconferencing psychotherapy: A systematic review and noninferiority meta-analysis. Clinical Psychology & Psychotherapy, 25(6), 797–808. https://doi.org/10.1002/cpp.2315
Pots, W. T. M., Fledderus, M., Meulenbeek, P. A. M., ten Klooster, P. M., Schreurs, K. M. G., & Bohlmeijer, E. T. (2016). Acceptance and commitment therapy as a web-based intervention for depressive symptoms: Randomised controlled trial. The British Journal of Psychiatry, 208(1), 69–77. https://doi.org/10.1192/bjp.bp.114.146068
Räsänen, P., Lappalainen, P., Muotka, J., Tolvanen, A., & Lappalainen, R. (2016). An online guided ACT intervention for enhancing the psychological wellbeing of university students: A randomized controlled clinical trial. Behaviour Research and Therapy, 78, 30–42. https://doi.org/10.1016/j.brat.2016.01.001
Seuling, P. D., Fendel, J. C., Spille, L., Göritz, A. S., & Schmidt, S. (2024). Therapeutic alliance in videoconferencing psychotherapy compared to psychotherapy in person: A systematic review and meta-analysis. Journal of Telemedicine and Telecare, 30(10), 1521–1531. https://doi.org/10.1177/1357633X231161774
Trindade, I. A., Guiomar, R., Carvalho, S. A., Duarte, J., Lapa, T., Menezes, P., Nogueira, M. R., Patrão, B., Pinto-Gouveia, J., & Castilho, P. (2021). Efficacy of online-based acceptance and commitment therapy for chronic pain: A systematic review and meta-analysis. The Journal of Pain, 22(11), 1328–1342. https://doi.org/10.1016/j.jpain.2021.04.003
Bu çalışmalardan bazılarında online ACT’nin kronik ağrıda ağrıya bağlı işlevsel kısıtlılık, ağrı kabulü ve psikolojik esneklik üzerinde (Trindade ve ark., 2021), depresyonda (Brown ve ark., 2016), psikolojik esenliğin artmasında (Räsänen ve ark., 2016), tükenmişlik ve depresyonun azaltılmasında (Lampinen ve ark., 2026) ve farklı ruh sağlığı sorunlarında (Klimczak ve ark., 2023) etkili olduğu bulunmuştur.